Skały osadowe

Ziemia pokryta jest stosunkowo cienką warstwą gleby, piasku, żwi­ru, kamieni i innych materiałów nazywanych osadami (sedymenta-mi). Gromadzą się one w różnych środowiskach - na dnie mórz, jezior, na brzegach i przy ujściach rzek, a nawet na pustyniach.

Skały osadowe tworzyły się i tworzą nieustan­nie niemal od samego początku istnienia naszej planety. Łatwo jest je odróżnić od skał magmowych i metamorficznych, ponieważ pow­stają z osadów, a te układają się w warstwy. Wie­le skał osadowych obfituje w szczątki kopalnych roślin i zwierząt, które pozwalają geologom okreś­lić wiek skał i warunki, jakie panowały w trakcie ich powstawania, a przede wszystkim prześledzić rozwój życia na Ziemi.

Materiał, z którego zbudowane są skały osado­we powstaje w wyniku wietrzenia i erozji starszych skał. Lite skały tracą wówczas spoistość i zamie­niają się w luźny materiał nazywany zwietrzeliną. Przykładem wietrzenia jest zamróz. Woda wnika w szczeliny i pory skalne, i tam zamarza zwiększa­jąc swoją objętość i rozsadzając od środka skałę, która w końcu rozpada się na okruchy i bloki. Wietrzenie mrozowe jest tym intensywniejsze, im częstsze i większe są wahania temperatury.

Zamróz jest przykładem wietrzenia mechanicz­nego, doprowadzającego do zmiany składu mine­ralnego skały. Skała może jednak podlegać również wietrzeniu chemicznemu w wyniku oddziaływania wody, która rzadko jest chemicznie czysta. Woda deszczowa łączy się z zawartym w powietrzu dwu­tlenkiem węgla i tworzy aktywny kwas węglowy. Żrące właściwości powstałego w ten sposób kwasu węglowego potęgują zanieczyszczenia powietrza - tlenki azotu i siarki reagują z wodą tworząc kwas azotowy i siarkowy.

Wietrzenie chemiczne atakuje nawet tak zdawa­łoby się twarde i odporne skały jak granity. Zbudo­wane są one bowiem m.in. ze skaleni, które w ze­tknięciu z kwaśnym deszczem zamieniają się w mało spoiste minerały iłowe (ilaste). Zwiększa­ją przy tym swoją objętość, co dodatkowo rozsadza skałę. Po wypłukaniu minerałów iłowych na miej­scu zwięzłego granitu pozostaje luźny piasek, który po przeniesieniu w nowe miejsce może dać po­czątek nowej skale - tym razem osadowej. Woda deszczowa niszczy też inne skały. Pod wpływem zawartych w niej kwasów węglan wapnia w wapie­niach zamienia się w dwuwęglan i jest wymywany przez płynące w skale wody. W sprzyjających warunkach powstaną z niego nowe skały osadowe.