Skały okruchowe

Geolodzy, z uwagi na różne pochodzenie skał osa­dowych, dzielą je na okruchowe, organogeniczne i chemiczne. Skały okruchowe powstają z nagro­madzenia okruchów i minerałów starszych skał, które uległy zniszczeniu. Do skał okruchowych zaliczamy rozmaite żwiry, piaski, muły i iły, które po scementowaniu nazywamy odpowiednio zle­pieńcami, piaskowcami, mułowcami i iłowcami. Klasyfikacja skał okruchowych oparta jest na wielkości ziaren.

Przykładem skały gruboziarnistej (ziarno powy­żej 5 mm) jest konglomerat, zwany również zle-pieńcem. Składa się on z obtoczonych okruchów skał wielkości ziaren żwiru zlepionych drobno­ziarnistym spoiwem. Zlepieńce powstają zwykle w morzach, w pobliżu brzegu, a ruch wody nadaje im okrągły kształt. Otoczaki mogą być pojedyn­czymi minerałami, np. kwarcu, lub odłamkami starszych skał. Oprócz zlepieńców morskich znane są również zlepieńce rzeczne powstałe z materiałów osadzonych przez szybko płynące rzeki, w postaci wachlarzowatych stożków napływowych. Niektóre odmiany zlepieńców wykorzystywane są jako kamienie budowlane. Pierwotnie Kolumna Zyg­munta III Wazy w Warszawie wykonana była ze zlepieńca wydobywanego w okolicach Chęcin i zbudowanego z wapiennych i dolomitowych oto­czaków zlepionych czerwonym wapiennym spoi­wem. Stąd nazwa - zlepieniec zygmuntowski.

Kolejną skałą gruboziarnistą jest brekcja, czyli druzgot. Zbudowana jest z ziaren o podobnej wiel­kości co zlepieniec, ale nie są to dobrze obtoczone

żwiry, lecz okruchy skalne o ostrych krawędziach scementowane drobnoziarnistym spoiwem. Brekcja powstaje często u podnóży stromych skalistych zboczy ze scementowanego materiału, który wcześ­niej został usypany w charakterystyczne stożki zwane piargami.

Duże okruchy skalne, otoczaki, a nawet bezład­nie rozmieszczone wielkie głazy występują w osa­dach naniesionych przez lodowiec. Osady te na­zywa się gliną zwałową. Po rozmyciu gliny na powierzchni gruntu pozostają wielkie głazy eraty-ki. czyli głazy narzutowe. Eratyki stanowią często dowód zlodowacenia jakiegoś obszaru. Jeśli bo­wiem zbudowane są ze skał. które nie występują na tym terenie staje się oczywiste, że jakaś ogrom­na siła musiała je tu przynieść. Gliny zwałowe pow­stałe w czasie zlodowaceń starszych od czwarto­rzędowych, twarde lite skały przypominające zlepieńce, nazywamy tillitami.